Oficjalna strona miesięcznika "Czwarty Wymiar"

Nadmiar racjonalizmu

Nadmiar racjonalizmu

Europejska obyczajowość nakazuje deklarowanie pewnych wartości nawet wtedy, gdy istnieje się w opozycji wobec nich. Te deklaracje mają być wyrazem przyzwoitości i obyczajności danego człowieka. Grzęźniemy w ten sposób w obłudzie. Ponadto tak bardzo ceniony rozum – milczy, bezkrytycznie przejmując poglądy przekazywane na mocy tradycji.

 

Jednym z błędnych poglądów, ugruntowanych w europejskim sposobie myślenia, jest wiązanie humanizmu z racjonalizmem. Z kolei niektórzy publicyści mylnie stawiają znak równości między irracjonalizmem i religijnością. Ta ostatnia jest jedną z form irracjonalizmu; nie wyczerpuje jednak treści tego pojęcia.

Wracając do humanizmu, interesujące jest to, że tylko jedna z epok w kulturze nosi to miano. Mowa o czasach odrodzenia, czyli renesansu. Wartością najwyższą stał się wówczas człowiek. Z reguły zresztą homocentryzm jest wyrazem poglądów i postaw określanych mianem humanizmu. Wyrażają się one także w stwierdzeniu, że tkwią w każdym z nas zalążki twórcze i możliwości rozwojowe.

Humanizm nie jest pojęciem jednoznacznym. Na przykład jedynie niektóre odmiany tego poglądu i zarazem postawy wiążą się z pacyfizmem. A wydawałoby się, że traktowanie człowieka jako „mięsa armatniego” jest całkowicie z nim sprzeczne. Ponadto poszczególne wyznania religijne określają swój światopogląd jako wyraz humanizmu. Ale trzeba pamiętać, że humanizm religijny uznaje, iż wartością najwyższą jest nie człowiek, lecz Bóg. Można ten pogląd określić mianem humanizmu teocentrycznego.

Niektóre spośród odmian humanizmu głoszą absolutyzm wartości, ale są też odmiany tego nurtu głoszące ich relatywizm i subiektywizm. Nowy humanizm, powstały w ubiegłym stuleciu, głoszony przez New Age, charakteryzuje się powiązaniem z ideałami ekologicznymi. Przezwyciężając scjentyzm i racjonalizm, humanizm ten dopomina się, by cenić uczucia i wolę człowieka na równi ze sferą intelektualną.

Z kolei znamienne dla humanizmu mającego źródło w egzystencjalizmie Sartre’a jest wskazanie, by nie wyodrębniać rozumu ze splotu naszych pragnień i działań. Uprawnienie strony emocjonalno-wolitywnej prowadzi do humanizmu o charakterze irracjonalnym. Trudno o głębszy humanizm niż zawarty w następującym stwierdzeniu Sartre’a: „Człowiek jest tym, czym sam siebie uczyni”.

Nie ma dowodu naukowego, który pozwoliłby wykazać, że określona odmiana humanizmu jest najwłaściwsza. Wyboru dokonuje każdy z nas, a w procesie tym czynnikiem rozstrzygającym jest nie tylko rozum, lecz co najmniej na równi z nim sfera naszych uczuć, doznań, wyobrażeń, przesądów, uprzedzeń etc.

W naszym stuleciu każda odmiana humanizmu powinna być zespolona z poglądem, że odpowiedzialność jednostki za siebie splata się z odpowiedzialnością za wszystkich pozostałych ludzi, a nawet szerzej – istot żywych.

Nowa idea zespolona z humanizmem to transpersonalizm sformułowany przez Gustawa Radbrucha w ubiegłym stuleciu. Traktuje ona człowieka jako istotę samodzielną, która ma tworzyć dzieła kulturowe. Twórczość pojęta jako sens istnienia człowieka łączy ze sobą poszczególne jednostki w społeczność. Transpersonalizm jest więc odmianą humanizmu, który wartość najwyższą przyznaje nie człowiekowi, lecz dziełom kulturowym przez niego tworzonym.

Wspólną cechą odmian humanizmu – odznaczających się bądź racjonalizmem, bądź irracjonalizmem – jest traktowanie człowieka w kategoriach wewnętrznego rozwoju. Innymi słowy, humanizm zespolony jest z optymizmem. Różnica polega na tym, że humanizm religijny uzależnia kształtowanie cech indywidualnych od przestrzegania zewnętrznych w stosunku do człowieka norm moralnych. Natomiast inne odmiany humanizmu głoszą, że nie ma norm moralnych obowiązujących człow

Artykuły z tej kategorii

Sandra
Oficjalna strona miesięcznika "Czwarty Wymiar", ukazującego się od 1996 roku.
Wydawca Centrum "REA" Rena Marciniak-Kosmowska - "Czwarty Wymiar" - All Rights Reserved. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie i powielanie treści lub/i grafiki zawartej w tym serwisie bez zgody autora serwisu jest zabronione i chronione prawem.