Oficjalna strona miesięcznika "Czwarty Wymiar"

Człowiek wszechświat

Tymoteusz Onyszkiewicz Tymoteusz Onyszkiewicz

Polityczne aspekty filozofii gnostyckiej

Mikołaj Bierdiajew uważał, że kompromis, na który pozwoliło sobie chrześcijaństwo wchodząc we współtworzenie struktur państwowych, był błędem. Błąd ten wynikał z niewłaściwej interpretacji idei monizmu, zakładającej, że skoro świat stworzony jest częścią Boga i jest kontynuacją Bożego zamysłu, to i struktury państwowe można uznać za dalszy ciąg Boskiego planu. Według rosyjskiego uczonego, było to założenie fałszywe, jako że alians chrześcijaństwa z państwem musi wiązać się z odejściem od jednej z podstawowych doktryn teologii, czyli od doktryny głoszącej upadek świata i to, że to Szatan jest jego suwerenem. Szatan jest panem ziemi, a władcy, którzy sprawują na niej rządy, są w pewnym sensie jego namiestnikami. Tak jak Szatan jest przeciwieństwem Boga, tak cezar, symbolizujący władzę doczesną, władzę „nad materią”, jest przeciwieństwem Ducha. Władza, tak jej sprawowanie, jak i dobrowolne podporządkowywanie się jej, powoduje, że człowiek dostaje się w sidła kosmosu. Kolejną tezą, jaką wysnuwa Mikołaj Bierdiajew, jest pogląd, że największym wypaczeniem chrześcijaństwa jest to, że stara się ono ducha podporządkować materii – Królestwo Ducha zniewolić przez królestwo cezara.

W polityczno-teologicznej myśli Mikołaja Bierdiajewa, to Szatan – którego nowotestamentowym synonimem jest cezar z przypowieści opowiadającej o zgubionej drachmie – pozostaje władcą tego świata. Człowiek, razem z zamkniętym w jego wnętrzu bożym pierwiastkiem, uwięziony jest w upadłym świecie, zdominowanym przez zło. Zło jest, według rosyjskiego filozofa, nieusuwalnym elementem kosmosu, w związku z czym wszelkie próby budowania sprawiedliwości i wolności w tym świecie pozostają zgubną ułudą. Jedyną wolność, jaką budować może człowiek, to uzyskana dzięki mistycznemu poznaniu wolność duchowa. Dzięki wiedzy na temat Ducha, człowiek może przygotowywać Królestwo Boże, przeciwstawiając się tym samym królestwu cezara. W ramach naszego świata nie można planować ostatecznego zwycięstwa Ducha nad cezarem, choć ludzie ulegający hipnozie władzy i pozostający pod jej wpływem, próbują stworzyć „wolnościowe” systemy, które szybko przeobrażają się w totalitarne machiny państwowe.

Wszystkie powstałe dotychczas struktury polityczne są tworem nieświadomości i przejawia się w nich pierwotny atawizm. Dyktatury, demokracje, monarchie, republiki, socjalizm i komunizm, instynkty narodowe i inne struktury polityczne w upadłym świecie nigdy nie będą wyrazem sprawiedliwości. Dla Mikołaja Bierdiajewa wszelkie formy rządów są formą idololatrii. Zamykają one człowieka w intelektualnej pułapce. Każda ideologia staje się dyktaturą światopoglądu niszczącą świat duchowej wolności. Opowiedzenie się po stronie któregoś z ugrupowań politycznych jest rezygnacją z wolności. Istnienie państw odzwierciedla grzeszną naturę wszechświata i świadczy o jego upadku. Chrześcijańska gnoza nie mieści się w strukturach świata doczesnego, nie jest rewolucją czy reformacją. Charyzmaty i namaszczenia władców czy polityków są świętokradztwem, topieniem Ducha w królestwie Szatana. Chrześcijaństwo wyklucza aktywne uczestnictwo w machinie państwowej – w politycznej myśli Bierdiajewa chrześcijanie nie mogą mieć swego państwa.

Poza państwem

– poza namiętnościami

Jan z Salisbury, dwunastowieczny przedstawiciel szkoły w Chartres, w dziele zatytułowanym Policraticus wyłożył swoją koncepcję państwa, znamienną dla dominującej w filozofii średniowiecznej metodzie scholastycznej. Według tej koncepcji, natura jest utożsamiana z prawami wyznaczonymi przez Boga lub nieco panteistycznie – a do idei panteistycznych, zaczerpniętych z myśli stoickiej i z pism Jana Szkota Eriugeny skłaniali się filozofowie z Chartres – natura utożsamiana jest z samym Bogiem. Prawo Boże, czy też panteistyczna epifania Absolutu jest Logosem, którego rozumienie bliskie było platońskiej Duszy Wszechświata. Państwo, jako że jest konieczne do okiełznania złych skłonności człowieka, jest dziełem natury. Przeciwstawianie się państwu, jest przeciwstawianiem się samej naturze, czyli Bogu. Przeciwko takiemu widzeniu Boga występował Bierdiajew, a myśl dualistyczna odwracała tezę Jana z Salisbury, widząc w Bogu państwa, w Bogu natury – Boga Zła.

Starożytni, jak i średniowieczni gnostycy, nie mogli mieć wątpliwości co do tego, że państwo potrzebne jest po to, by zamknąć w ustanawianych przez społeczność prawach złe skłonności człowieka, które są brzemieniem upadku i skażenia jego natury. Wspólnota jest po to, by zorganizować wymianę dóbr w grupie i budować bezpieczeństwo. Rodzina, ród, klan, księstwo, królestwo, cesarstwo – te podmioty polityczne, stanowią różnicę ilościową, nie jakościową. Bez względu na system społeczny, czyli na rodzaj dominującej doktryny politycznej, ustroje społeczne poszukują złotego środka między prowadzącym do przemocy despotyzmem a anarchią, wiodącą do terroru wojen domowych i wzajemnie wyniszczających się ugrupowań, dzierżących monopol na drogę prowadzącą do sprawiedliwości i wolności. Filozofia gnozy jest filozofią kontemplacyjną, kontemplacja zaś prowadzi do wydostania się z kręgu namiętności, jakie krępują ludzki umysł. Rezultatem jej spekulacji dotyczących doktryn politycznych jest wycofanie się z intelektualnej pokusy budowania doskonałych ustrojów społecznych. Ze względu na pesymistyczną wizję natury ludzkiej, w myśli gnostyckiej nieobecne jest budowanie powszechnego szczęścia i dobrobytu na ziemi. Człowiek, póki nie objawi mu się tajemnica ukryta w eschatologicznej obietnicy Nowego Jeruzalem, zawsze będzie dążył do upaństwowienia relacji panujących w społeczności. Państwowość i budujące ją struktury prawne są, co prawda, mniejszym złem, ale pozostają złem. Ludzie, którzy obrali gnosis za swój życiowy drogowskaz, powinni potrafić funkcjonować poza społeczno-prawnymi systemami, co umożliwia im ich wewnętrzna dyscyplina cnoty.

Oficjalna strona miesięcznika "Czwarty Wymiar", ukazującego się od 1996 roku.
Wydawca Centrum "REA" Rena Marciniak-Kosmowska - "Czwarty Wymiar" - All Rights Reserved. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie i powielanie treści lub/i grafiki zawartej w tym serwisie bez zgody autora serwisu jest zabronione i chronione prawem.