Oficjalna strona miesięcznika "Czwarty Wymiar"

Marcin Stachelski
Czy zwierzęta mają duszę?

Czy zwierzęta mają duszę?

Wbrew obiegowym opiniom spirytyzm nie jest bezrefleksyjną wiarą w kontakty z duchami, ale rozbudowaną koncepcją wyjaśniającą naturę świata, w którym żyjemy.

Wbrew obiegowym opiniom spirytyzm nie jest bezrefleksyjną wiarą w kontakty z duchami, ale rozbudowaną koncepcją wyjaśniającą naturę świata, w którym żyjemy.

Teoria spirytystyczna określa miejsce człowieka i innych istot w przyrodzie oraz cel, dla którego znalazły się one na Ziemi. Co więcej, spirytyści od początku starają się empirycznie podeprzeć swoje poglądy, odwołując się do obserwacji poczynionych przez badaczy zjawisk parapsychicznych. Być może więc w spirytyzmie znajduje się odpowiedź na pytanie o istotę życia psychicznego zwierząt i ich losy po śmierci.

W filozofii przyrody rozróżnia się dwa podstawowe poglądy na istotę życia. Pierwszy określa się mianem mechanicyzmu. Życie jest tu rozumiane jako zjawisko przyrodnicze zdeterminowane mechanicznie, a świat porównywany jest do maszyny. Zwolennicy tego poglądu fenomen życia sprowadzają zwykle, na drodze redukcjonizmu, do szeregu procesów biochemicznych, a te następnie do procesów chemicznych i fizycznych. Mechanicyzm i redukcjonizm mają już długą, kilkusetletnią tradycję, a powodem ich atrakcyjności i dominacji są ogromne sukcesy nauk przyrodniczych, opartych na tym modelu wyjaśniania świata, i ich praktyczny wpływ na rozwój cywilizacji. Już Kartezjusz (1596–1650) porównywał ciało do maszyny. Wprawdzie umysł człowieka uważał za byt niematerialny, ale zwierzętom odmawiał już tego przywileju. W świetle siedemnastowiecznego mechanicyzmu przynależały więc one wyłącznie do kategorii zjawisk fizycznych – były czymś w rodzaju chodzących automatów. Bez żadnych skrupułów prowadzono na nich badania wiwisekcyjne, co u współczesnego czytelnika może budzić niesmak, wziąwszy pod uwagę, że nie stosowano wówczas żadnych metod znieczulania. Jak podaje Duane P. Schultz: „Jeden z pisarzy opisywał […] rozbawienie zawodzeniem i skomleniem [zwierząt], ponieważ były one tylko hydraulicznymi gwizdami i wibracjami maszyn”.

Poglądem opozycyjnym w stosunku do mechanicyzmu jest witalizm. Kierunek ten zakłada, że w organizmach istnieje niematerialna zasada życia, wobec czego nie da się wytłumaczyć go tak, jak wyjaśniamy zjawiska materii nieożywionej. Jego zwolennicy dopatrują się w istotach żywych działania wewnętrznej celowości, czynnika tradycyjnie określanego mianem vis vitalis (siły witalnej), stojącego ponad prawami przyrody. Witalizm również ma wielowiekową tradycję. Już Paracelsus (zm. 1541) przyjmował, że w organizmach żywych istnieje moc witalna, którą nazywał Archeusem. Poglądy witalistów stale ewoluowały na przestrzeni dziejów. Adam Synowiecki w monografii Przyrodoznawstwo i materializm przyrodniczy w XIX wieku zauważa, że na przełomie XVIII i XIX stulecia zwolennicy tego kierunku zaczęli odchodzić od metafizycznego pojęcia duszy, zwracając się w stronę „witalnej jedności organizmu, niezależnej od zjawisk fizykochemicznych”. Nawet francuski fizjolog Claude Bernard (1813–1878), który był przeciwnikiem witalizmu, posługiwał się pojęciem „idei kierującej” w odniesieniu do przemian zachodzących w organizmie i dziedziczenia jego cech morfologicznych.

U schyłku XIX wieku, kiedy niektórzy przyrodnicy zaczęli dostrzegać luki w wyjaśnieniach mechanicystycznych, pewną popularność zdobyła nowa teoria nazwana neowitalizmem. Jej głównym propagatorem był niemiecki uczony Hans Driesch – filozof, biolog, a także badacz zjawisk parapsychicznych (w latach 1926–1927 stał na czele The Society for Psychical Research). Początkowo był on zwolennikiem mechanicyzmu, ale do zmiany poglądów skłoniły go m.in. jego doświadczenia związane z dzieleniem jaj jeżowców morskich w okresie bl

Wydanie

W najnowszym numerze

Oficjalna strona miesięcznika "Czwarty Wymiar", ukazującego się od 1996 roku.
Wydawca Centrum "REA" Rena Marciniak-Kosmowska - "Czwarty Wymiar" - All Rights Reserved. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie i powielanie treści lub/i grafiki zawartej w tym serwisie bez zgody autora serwisu jest zabronione i chronione prawem.