Oficjalna strona miesięcznika "Czwarty Wymiar"

Śladami przeszłości

Alicja Łukawska Alicja Łukawska

Autorka jednej z najsłynniejszych „ksiąg wyklętych”

 

Autorka jednej z najsłynniejszych „ksiąg wyklętych”, oskarżona o herezję i spalona na stosie, stała się ostatnio modna w kręgach zachodnich historyków i feministek. I chociaż do tej pory nie została zrehabilitowana przez władze kościelne, to porównuje się ją do czołowych wizjonerów i teologów Średniowiecza, takich jak Mistrz Eckhart czy święty Jan od Krzyża.

Małgorzata Porete, bo o niej mowa, urodziła się w połowie XIII wieku w walońskiej prowincji Hainaut. Ta niezwykła kobieta była wykształcona w zakresie teologii lepiej niż niejeden ksiądz. Chociaż Święta Inkwizycja skazała ją na wielowiekowe zapomnienie, zabraniając posiadania i rozpowszechniania jej dzieła pt. Zwierciadło dusz prostych, jednego z pierwszych w historii ludzkości poradników rozwoju duchowego, dzisiaj przeżywa swój renesans, ciesząc się sławą jednej z największych mistyczek epoki Średniowiecza.

Jej podstawową winą było to, że zbyt mocno wyprzedzała swoją epokę. W czasach, kiedy rolą człowieka było absolutne posłuszeństwo panu feudalnemu i hierarchii kościelnej, głosiła wolnościowe, wręcz anarchistyczne poglądy. Twierdziła, że prawdziwym autorem jej książki jest sam Bóg, który objawił jej treść dzieła. Ona sama była tylko środkiem przekazu. Uważała, że dusza ludzka jest absolutnie wolna i każdy człowiek może zupełnie sam, bez pomocy księży, sakramentów i dobrych uczynków spotkać się z Bogiem. Jak widać, poglądy Małgorzaty są bliskie o wiele późniejszej ideologii protestanckiej, która także zaleca indywidualną drogę dochodzenia do zbawienia.

Niezależne beginki

O jej życiu wiadomo tylko tyle, ile można wyczytać z akt procesowych. Trudna do ustalenia jest nawet data jej urodzin. Przyszła na świat w 1250 lub 1260 roku. Przypuszcza się, że pochodziła z zamożnej i światłej rodziny, bo tylko taka mogła w tamtych czasach zapewnić dziewczynce wykształcenie. Była członkinią wspólnoty beginek. Ruch ten rozwinął się w XIII wieku na zachodzie Europy, głównie w Niderlandach i Niemczech, a jego celem było odnowienie ideałów Ewangelii. W tamtych czasach wiele dziewcząt chciało uciec przed małżeństwem i prowadzić życie klasztorne, które dawało wówczas kobiecie pewną formę swobody i możliwość rozwoju intelektualnego. Jednak zakony przyjmowały tylko córki zamożnych rodów, nie były otwarte na panny z ubogich rodzin. Dlatego zaczęły powstawać nowe wspólnoty, działające na zasadach stowarzyszenia, które lokowały swoje siedziby w miastach w sąsiedztwie kościołów.

Beginki nie składały ślubów wieczystych, tylko śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. Utrzymywały się z pracy własnych rąk i datków dobrych ludzi. Zajmowały się działalnością charytatywną, opieką nad chorymi i modlitwą. Dyskutowały o sprawach teologicznych w rodzimych językach, a nie po łacinie. Na czele każdej wspólnoty stała przełożona zwana mistrzynią. Na początku XIII wieku papież Honoriusz II pozwolił im mieszkać razem i wspierać się duchowo, jednak później hierarchia kościelna wzięła je pod lupę, bo nie podlegały władzy żadnego biskupa, tylko same decydowały o swoim losie. Zarzucano im potajemne sprzyjanie naukom katarów i herezji Wolnego Ducha. Były prześladowane, a w końcu całkowicie zakazano im działalności.

Heretycka księga Małgorzaty

W starych francuskich kronikach Małgorzata Porete występuje jako „clergesse”, czyli żeńska odmiana kleryka, co było wyjątkowe w okresie Średniowiecza. W tamtych czasach kobiety nie zajmowały się teologią. Słynna Hildegarda z Bingen, której pozwolono na opuszczenie klasztoru i publiczne głoszenie kazań, była jednym z nielicznych wyjątków. Zwierciadło dusz prostych napisane przez Małgorzatę z boskiej inspiracji to obszerne dzieło. Składa się ze 139 rozdziałów. Ma formę wierszowanych i prozatorskich dialogów pomiędzy Duszą, Miłością i Rozumem. Występują też inne alegorie, m.in. Wiara, Nadzieja, Tęsknota, Prawda i Duch Święty. Rozmawiają w sposób żywy i dramatyczny, czasem zwracają się bezpośrednio do odbiorcy, zwanego „słuchaczem tej księgi”. Całość przypomina średniowieczną poezję miłosną.

Księga ta zalicza się do tzw. teologii negatywnej, której reprezentanci uważali, że Boga nie można poznać ani pojąć rozumem; można jedynie uznać, iż jest niepoznawalny. Dla Małgorzaty Bóg to „Loing Près” czyli „daleka bliskość”. Głównym motywem całego utworu jest właśnie „duchowa wspinaczka” Duszy do Boga.

„Jest 9 hierarchicznie usytuowanych stanów duszy, pierwsze cztery są niskimi – dusza znajduje się jeszcze w niewoli świata i cnót, dopiero piąty jest równoznaczny z «wolnością miłości» – wyzwoleniem od świata rzeczy, szósty jest wspaniałością związaną z pojawieniem się Loing Près (wtedy dusza bierze rozbrat z cnotami, przestaje przeto być ich niewolnicą), stan siódmy to osiągnięcie pełni wstępującej duszy. Bóg jest miłością, ale Małgorzata (…) nie oczekuje od ukochanego i kochającego Boga żadnych szczególnych objawów łaski. Miłość nie potrzebuje jakiegokolwiek pośrednictwa pomiędzy Duszą a Bogiem, «płonie, choć nikt jej nie rozpala»” – pisze Jerzy Strzelczyk w książce poświęconej twórczości kobiet w dawnych wiekach.

Według Małgorzaty człowiek nie potrzebuje żadnego pośrednictwa w drodze do Boga. Mówi Miłość: „Jeśli ktoś zapytałby owe wolne (…) dusze, czy chciałyby przebywać w czyśćcu, odpowiedziałyby: nie; czy chciałyby być w Raju – odpowiedziałyby: nie. Dlaczegóż zresztą miałyby tego pragnąć? Nie mają jakiejkolwiek woli, a gdyby czegokolwiek sobie zażyczyły, oddaliłyby się tym samym od miłości, przecież ten, który włada ich wolą, wie, co jest dla nich dobre i im wystarcza, chociaż one tego nie wiedzą i nie mogą być tego pewne. (…) Takie dusze nie mogą się uważać ani za dobre, ani za złe, nie mają jakiejkolwiek wiedzy o samych sobie, nie mogą nawet osądzać, czy są nawrócone czy odrzucone”.

Oficjalna strona miesięcznika "Czwarty Wymiar", ukazującego się od 1996 roku.
Wydawca Centrum "REA" Rena Marciniak-Kosmowska - "Czwarty Wymiar" - All Rights Reserved. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie i powielanie treści lub/i grafiki zawartej w tym serwisie bez zgody autora serwisu jest zabronione i chronione prawem.